परिचय
हाम्रो सनातन संस्कृतिमा चाडपर्वहरू केवल मनोरञ्जनका लागि मात्र परिकल्पना गरिएका होइनन्, यिनको पृष्ठभूमिमा गहिरो जीवन दर्शन लुकेको हुन्छ। नेपालीहरूको महान् पर्व दशैँ यसको सबैभन्दा जीवन्त उदाहरण हो। दशैँ र नारीको सम्बन्धलाई बुझ्न पूर्वीय दर्शनको ‘प्रकृति र पुरुष’ को सिद्धान्तलाई नियाल्नुपर्छ। दर्शनले भन्छ—पुरुष (शिव) चेतना हुन् भने नारी (शक्ति) यो संसारलाई चलाउने ऊर्जा हुन्। शक्तिविना चेतना पनि निष्क्रिय रहन्छ। तसर्थ, दशैँ मूल रूपमा त्यही ब्रह्माण्डीय ‘नारी शक्ति’ को उत्सव र आराधना गर्ने महापर्व हो।
नारी शक्तिको महिमा
हाम्रा पवित्र धर्मग्रन्थहरूले नारीलाई सृष्टिको सर्वोच्च स्थानमा राखेका छन्। ऋग्वेदको ‘देवी सूक्त’ मा देवी स्वयंले भन्नुभएको छ “म नै सम्पूर्ण संसारकी साम्राज्ञी र ऐश्वर्य प्रदान गर्ने शक्ति हुँ।” यसैगरी ‘मनुस्मृति’ को प्रसिद्ध श्लोकले भन्छ:
“यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवता”
अर्थात्, जहाँ नारीको सम्मान हुन्छ, त्यहाँ देवताहरू प्रसन्न रहन्छन्। दशैँ यही शास्त्रीय मान्यतालाई व्यावहारिक रूपमा उतार्ने पर्व हो। नवरात्रका नौ दिनसम्म पूजा गरिने नवदुर्गाका नौवटा स्वरूपहरू वास्तवमा नारीभित्र हुने विभिन्न सामर्थ्य, ज्ञान, धैर्य र शक्तिका प्रतीक हुन्।
‘देवीभागवत’ र ‘चण्डी’ को सन्देश
‘मार्कण्डेय पुराण’ अन्तर्गतको ‘श्रीदुर्गासप्तशती’ (चण्डी) मा एउटा मार्मिक कथा छ। जब महिषासुर जस्ता क्रूर राक्षसले देवलोक कब्जा गरे र सम्पूर्ण पुरुष देवताहरू परास्त भए, तब सबै देवताहरूको तेज र शक्ति मिलेर महाशक्तिस्वरूपा देवी दुर्गाको प्राकट्य भयो। देवी दुर्गाले दुष्टहरूको संहार गरेर संसारमा पुनः धर्म र शान्ति स्थापना गर्नुभयो।
यसले के दार्शनिक सन्देश दिन्छ भने—नारी केवल दया, करुणा र ममताकी खानी मात्र होइनन्, जब संसारमा अन्याय र अत्याचारको सीमा नाघ्छ, तब नारी नै रक्षिका र संहारकर्ताको रूपमा अगाडि आउनुपर्छ। दशैँको महानवमीमा गरिने ‘कन्या पूजा’ ले ससाना बालिकाहरूमा पनि साक्षात् जगन्माताको अंश हुन्छ भन्ने कुरा बुझाउँछ।
सामाजिक जीवनमा ग्रन्थ र दर्शनको प्रयोग
हाम्रो व्यावहारिक जीवनमा पनि दशैँको समयमा नारी घरको केन्द्रविन्दु बन्दछन्। घटस्थापनामा जमरा राख्ने पवित्र कार्यदेखि लिएर विजयादशमीको दिन कुलदेवीको पूजा गर्नेसम्मका हरेक कार्यमा नारीको उपस्थिति अनिवार्य हुन्छ। धर्मग्रन्थले नारीलाई ‘लक्ष्मी’ (समृद्धि) र ‘अन्नपूर्णा’ (भोजनकी देवी) मानेको छ। दशैँमा घरलाई सफासुग्घर राख्ने, पाहुनाको सत्कार गर्ने र मीठामीठा परिकार बनाएर खुवाउने नारीको यो रूप वास्तवमा तिनै देवीहरूको व्यावहारिक स्वरूप हो। नारीको व्यवस्थापकीय कुशलताविना कुनै पनि घरमा दशैँको उल्लास आउनै सक्दैन।
भावनात्मक दर्शन: माइती र आशीर्वाद
दर्शनको दृष्टिले दशैँ ‘सम्बन्ध र प्रेम’ को नवीकरण गर्ने सुन्दर अवसर हो। विवाह गरेर कर्मघर गएकी छोरी (नारी) विजयादशमीको पावन अवसरमा आफ्नो जन्मघर (माइती) आउँछिन्। धर्मग्रन्थमा छोरीलाई ‘दुहिता’ अर्थात् घरको कल्याण गर्ने शक्तिको रूपमा हेरिन्छ। माइतीको आँगनमा आमाबुबाको हातबाट रातो टीका र पहेँलो जमरा ग्रहण गर्दा नारीले केवल आशीर्वाद मात्र पाउँदिनन्, बरु वर्षभरिको दुःख-कष्ट बिर्सेर एउटा नयाँ मानसिक र आत्मिक ऊर्जा प्राप्त गर्छिन्। यो मिलनले हाम्रो समाजलाई प्रेमको कसिलो डोरोमा बाँधिरहेको छ।
अन्ततः, दशैँ र नारीको सम्बन्ध अभिन्न छ। ग्रन्थहरूले जसलाई ‘महामाया’, ‘दुर्गा’ वा ‘लक्ष्मी’ भनेर प्रशंसा गरेका छन्, तिनीहरू अर्कै संसारका होइनन्, हाम्रै घरमा रहेका आमा, दिदीबहिनी, श्रीमती र छोरीहरू हुन्। त्यसैले दशैँको वास्तविक सार्थकता मन्दिरका माटोका मूर्तिमा देवी पुज्नुमा मात्र होइन, आफ्नै घरका जीवित देवीहरूको सम्मान गर्नुमा छ। जब हामी नारीको त्याग, समर्पण र शक्तिको उच्च कदर गर्दै उनीहरूलाई समाजमा सुरक्षित र खुसी राख्न सक्छौँ, तब मात्र विजयादशमीको सच्चा विजयोत्सव सफल हुनेछ।
