‘योग’ केवल शारीरिक मुद्राहरूको सङ्ग्रह मात्र होइन यो त मानव अस्तित्वको अन्तर्निहित गहिराइ नाप्ने चेतनाको आयामीकरण गर्ने र जीवनको परम सत्यलाई उद्घाटन गर्ने एउटा दिव्य आँखा हो। संस्कृतको ‘युज्’ धातुबाट प्रस्फुटित यस शब्दको अन्तर्यले ‘जोडिनु’ ‘एकाकार हुनु’ वा सन्तुलनको चरम शिखरमा पुग्नु भन्ने बुझाउँछ। समकालीन विश्वमा जब प्रविधिको अतिशय विकास र यान्त्रिक जीवनशैलीले मानवलाई आफ्नै अस्तित्वबाट विमुख गराइरहेको छ। यतिबेला योग एउटा वैकल्पिक र शाश्वत जीवन-दर्शनका रूपमा उदय भएको छ।
दार्शनिक धरातलमा उभिएर हेर्दा, मानिसभित्रको परिमित एवं सङ्कुचित चेतना (जीवात्मा) लाई यस ब्रह्माण्डको असीम र समष्टिगत चेतना (परमात्मा) सँग एकाकार गराउने पवित्र सेतु नै योग हो। सरल शब्दमा भन्नुपर्दा, हाम्रो शरीरको जैविक जीवन्तता, मनको संज्ञानात्मक शान्ति, भावनाको लहर र आत्माको प्रकाशबीचको एउटा सुन्दर सङ्गीत र अनुपम सन्तुलन नै योग हो। यो शारीरिक कसरतभन्दा धेरै माथि उठेको, जीवनलाई सुगन्धित र अर्थपूर्ण बनाउने एउटा पूर्ण जीवन विज्ञान र कला हो।
योगको इतिहास मानव सभ्यता जत्तिकै पुरानो, समृद्ध र जीवन्त छ। यसको पवित्र जन्म नेपाल र भारत समेटिएको यही प्राचीन हिमवत् खण्ड (हिमालय क्षेत्र) को पावन काखमा भएको हो। पूर्वीय दर्शनमा भगवान् शिवलाई यस सृष्टिका पहिलो योगी (आदियोगी) र प्रथम गुरु (आदिगुरु) का रूपमा स्विकारिएको छ। पौराणिक आख्यानअनुसार, उनले नै पहिलोपटक हिमालयको कान्तिसरोवर तटमा आफ्ना सात मानसपुत्रहरू (सप्तऋषि) लाई योगको यो गूढ र दिव्य विज्ञान हस्तान्तरण गरेका थिए।
पछि तिनै सप्तऋषिहरूले यो अमूल्य ज्ञानलाई विश्वका कुना–कुनामा फैलाए। हाम्रा प्राचीन ऋग्वेद, अथर्ववेद र उपनिषद्हरूमा योग, ध्यान र प्राणको महत्ता निकै सुन्दर र प्राज्ञिक ढङ्गले गाइएको छ। समयको कालखण्डसँगै छरिएर रहेका तिनै अमूल्य ज्ञानका मोतीहरूलाई उनेर ईसापूर्व दोस्रो शताब्दीतिर महर्षि पतञ्जलीले ‘योगसूत्र’ नामक कालजयी ग्रन्थको निर्माण गरे। उनले नै योगलाई एउटा वैज्ञानिक, व्यावहारिक र आठ वटा सुस्पष्ट खुड्किलाहरू भएको पद्धति (अष्टाङ्ग योग) का रूपमा संसारसामु प्रस्तुत गरे, जुन आजको आधुनिक योगको मूल जग बनेको छ।
विभिन्न कालखण्डका ऋषिमुनि, द्रष्टा र महान् ग्रन्थहरूले योगको गहिराइलाई आ – आफ्नै शब्दमा अभिव्यक्त गरेका छन्:
महर्षि पतञ्जली (योगसूत्र): “योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः” अर्थात् हाम्रो मनभित्र निरन्तर उठिरहने अनेकौँ चञ्चल विचार, विकार र भावनाका छालहरू (वृत्तिहरू) लाई शान्त पारेर चेतनालाई आफ्नो वास्तविक स्वरूपमा स्थापित गर्नु नै योग हो।
श्रीमद्भगवद्गीता (श्रीकृष्ण): “योगः कर्मसु कौशलम्” अर्थात् आफ्नो जिम्मेवारी र कर्तव्यलाई पूर्ण एकाग्रता, कुशलता र निस्वार्थ भावका साथ सम्पादन गर्नु नै योग हो। फलको आसक्ति बिना गरिने कर्म नै चेतना मुक्तिको मार्ग हो।
गीताको समत्व भाव: “समत्वं योग उच्यते” अर्थात् जीवनमा आइपर्ने सुख-दुःख, हार-जित र अनुकूल-प्रतिकूल परिस्थितिमा पनि मनलाई विचलित हुन नदिई समभाव र शान्तिको बाँसुरी बजाइरहनु नै योग हो।
हरेक मानिसको स्वभाव, रुचि र मानसिक बनोट फरक हुने भएकाले हाम्रा पूर्वजहरूले योगका चारवटा मुख्य राजमार्गहरू औँल्याएका छन्:
कर्म योग (सक्रियताको मार्ग): यो भौतिक रूपमा सक्रिय र मिहिनेती स्वभाव भएकाहरूका लागि हो, जहाँ समाजको निस्वार्थ सेवा र फलको आशाबिना आफ्नो कर्तव्य पूरा गरिन्छ।
भक्ति योग (समर्पणको मार्ग): यो सुकोमल र भावनात्मक हृदय भएकाहरूका लागि हो, जहाँ प्रेम, श्रद्धा र समर्पणका माध्यमबाट ईश्वर वा ब्रह्माण्डीय शक्तिसँग नाता जोडिन्छ।
ज्ञान योग (विवेकको मार्ग): यो बौद्धिक, तार्किक र विवेकशील साधकका लागि हो, जहाँ ‘म को हुँ?’ भन्ने आत्म-अन्वेषणद्वारा सत्यको खोजी गरिन्छ।
राज योग (ध्यानको मार्ग): यो ध्यान र मानसिक शक्तिलाई पूर्ण रूपमा वशमा राख्न चाहने साधकहरूका लागि हो, जसमा पतञ्जलीको अष्टाङ्ग योग समावेश छ।
योगको यो यात्रा बाहिरी संसारको अनुशासनबाट सुरु भएर भित्री आत्माको परम आनन्दसम्म पुग्ने एक पूर्ण आध्यात्मिक मनोविज्ञान हो। यसका आठवटा अवयवहरू यस प्रकार छन्:
यम (सामाजिक सद्गुण): समाजमा सद्भाव र शान्ति कायम राख्न अहिंसा, सत्य, अस्तेय (चोरी नगर्नु), ब्रह्मचर्य (संयम) र अपरिग्रह (लोभ नगर्नु)।
नियम (व्यक्तिगत अनुशासन): आफ्नो जीवनलाई सुन्दर बनाउन शौच (पवित्रता), सन्तोष, तप (सहनशीलता), स्वाध्याय (आत्म-अध्ययन) र ईश्वर प्रणिधान (समर्पण)।
आसन (शारीरिक स्थिरता): शरीरलाई निरोगी, बलियो, लचिलो र ध्यानका लागि स्थिर बनाउने दिव्य मुद्राहरू।
प्राणायाम (श्वासको सङ्गीत): हाम्रो जीवनको प्राण ऊर्जालाई श्वासप्रश्वासको माध्यमबाट लयबद्ध र सन्तुलित गर्ने अभ्यास।
प्रत्याहार (भित्री यात्रा): बाहिरी संसारका भौतिक आकर्षण र विषयवस्तुबाट आफ्ना इन्द्रियहरूलाई समेटेर भित्रतर्फ फर्काउनु।
धारणा (एकाग्रता): चञ्चल मनलाई कुनै एक सुन्दर विचार, विन्दु वा लक्ष्यमा टिकाइराख्नु।
ध्यान (मेडिटेसन): एकाग्रताको त्यो गहिरो अवस्था, जहाँ मन नदीजस्तै निरन्तर र शान्त भएर प्रवाहित भइरहन्छ।
समाधि (परम विश्रान्ति): योगको त्यो सर्वोच्च शिखर, जहाँ मानिसको अहङ्कार पग्लिएर जान्छ र ऊ ब्रह्माण्डको विराट चेतनासँग पूर्ण रूपमा एकाकार हुन्छ।
आजको २१ औँ शताब्दीमा मानिसले भौतिक सुखसुविधाका अनेकौँ साधन त बटुल्यो, तर आफ्नो भित्री शान्ति गुमायो। तनाव, चिन्ता, अनिद्रा र दौडधुपले भरिएको आजको जीवनशैलीमा योग एउटा शीतल छहारी र अमृत समान सिद्ध भएको छ। यो केवल व्यायाम नभई एक प्रकारको मनो-शारीरिक उपचार (Psycho-physiological Therapy) हो ।
निरोगी शरीर र लचकता: विभिन्न योगासनहरूले हाम्रा मांसपेशीलाई बलियो मात्र बनाउँदैनन्, बरु स्नायु प्रणालीलाई सन्तुलित बनाई रक्तसञ्चारलाई सुधार्छन् र ढाड दुख्ने, मोटोपन र मधुमेहजस्ता आधुनिक जीवनशैलीजन्य रोगहरूबाट रक्षा गर्छन्।
मानसिक शान्तिको छहारी: प्राणायाम र ध्यानले मस्तिष्कमा छटपटी पैदा गर्ने कोर्टिसोल जस्ता तनाव हर्मोनहरूलाई शान्त पार्छ, न्यूरोप्लास्टिसिटी बढाउँछ र मनमा आनन्द एवं सकारात्मक ऊर्जाको सञ्चार गराउँछ।
भित्री अङ्गहरूको नवजीवन: योगासन र प्राणायामको गहिरो प्रभावले हाम्रा भित्री अङ्गहरू (मुटु, कलेजो, फोक्सो) को कार्यक्षमता बढ्छ, जसले गर्दा शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बलियो हुन्छ।
विश्वव्यापी गान: योगको यही अनुपम दार्शनिक एवं व्यावहारिक मूल्यलाई आत्मसात गर्दै संयुक्त राष्ट्र सङ्घले हरेक वर्षको जुन २१ लाई ‘अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस’ का रूपमा मनाउँदै आएको छ, जसले योगलाई विश्वकै साझा सम्पत्ति बनाएको छ।
योग एउटा संवेदनशील र पवित्र साधना हो। यसको पूर्ण लाभ लिनका लागि सधैँ खाली पेटमा वा खाना खाएको ३–४ घण्टापछि मात्र अभ्यास गर्नुपर्छ। बिहानको झुल्के घाम र शान्त, स्वच्छ एवं खुला हावा चल्ने ठाउँ यसका लागि सर्वोत्तम मानिन्छ। योग कुनै जादुमयी रातको खेल होइन, यो त निरन्तरको प्रेम र धैर्यता माग गर्ने साधना हो। सुरुवाती दिनहरूमा शरीरलाई हानि नपुगोस् भन्नका लागि दक्ष योग गुरुको सामिप्य र मार्गदर्शनमा मात्र आसन एवं प्राणायाम सिक्नु बुद्धिमानी हुन्छ।
योग कुनै भौगोलिक सीमा, धार्मिक घेरा वा सम्प्रदायभित्र बाँधिएको सङ्कुचित विचार होइन; यो त सम्पूर्ण मानव जातिको कल्याण, मुक्ति र आत्म-चेतनाको ढोका खोल्ने प्रकृतिप्रदत्त अनुपम उपहार हो। योग केवल बिहान ओछ्याइने (Yog Mat) मा सीमित कसरत होइन, यो त दिनभरि र जीवनभरि सचेत (Mindful), शान्त, करुणामयी र आनन्दित भएर जिउने एउटा सुन्दर कला हो। जब हामी योगलाई फेसनबाट माथि उठाएर आफ्नो जीवनशैली र चिन्तनको हिस्सा बनाउँछौँ, तब मात्र व्यक्तिभित्रको अशान्ति मेटिन्छ र एउटा स्वस्थ शरीर, शान्त मन र उज्यालो समाजको निर्माण सम्भव हुन्छ। त्यसैले, आऔँ, जीवनको यो महायात्रामा पाइला चालौँ “योग रोजौँ, स्वस्थ र आनन्दित बनौँ।”
